Чәчкән идек, урган идек...

Теләкәй МТСы 1935 елда оештырыла. Машина-трактор станциясендә 15 “Нати” тракторы, ике “Коммунар” комбайны, “ХТЗ” тракторы була. Сугыш башлангач, барлык тракторларын механизаторлары белән бергә МТСка китерергә кушалар. Учетчик Хәнәфи Сакаев искә төшерүенчә, аларны Кушнаренко районының Шәрип авылына китергәннәр. Барлык механизаторларны фронтка җибәргәннәр. Тракторчы кадрларны тулыландыру өчен һәр МТС каршында кыска вакытлы курслар оештырылган. Рсай авылыннан бу курсларда Сәгыйдә Гаскәрова, Адия Латыйпова, Хәтимә Бәдретдинова, Нәҗибә Солтанова, Миңҗиһан Янгирова укыган.

Жуков исемендәге колхозга Яркәй МТСыннан 17-18 яшьлек Сәгъдәтбикә Басыйрова, Галия Шамаева, Доһа Зиннәтуллина һәм Ямал исемле бер кыз килгән. Аларның белеме бар, әмма тәҗрибәсе юк. Авылда калган ирләр аларны трактор-машина йөртергә һәм башка осталыкларга өйрәтә. Бер атнадан алар үзләре бер-бер артлы фронтка китә. Сугыш вакытының бөтен авырлыгы шушы кызлар өлешенә төшә. Аларның яшьлеге трактор штурвалы артында үтә. Араларыннан атаклы механизаторлар чыккан, мәсәлән, Кифая Галиева шуларның берсе. Яркәйдән килгән кызлар биредә кияүгә чыгып, рсайлылар булып калды.

Сугыш чоры авырлыкларын әйтеп аңлатып кына булмый. Үземнең, мәсәлән, 47 ел стажым бар, тракторда 17 яшем дә эшли башладым. Күп еллар инженер булдым. Мин егетләр кочагында да булмаган кызларның шундый авыр детальләрне ничек күтәрүләренә әле дә гаҗәпләнәм. Без әле прицепщик (сабанчы) булып эшләгәндә хәтта таза тракторчыларның да көпчәкле һәм чылбырлы тракторларны көч-хәл белән генә кабызып җибәрүләрен күрә идек.

Күптән көтелгән Җиңү көне килеп җиткәч, фронтовиклар кайта башлады. Рәхимҗан абзый пенсиягә чыкканчы тракторчы булды, Хөкүмәт бүләкләренә ия булды. Миңа, звено җитәкчесе һәм баш инженер буларак, аның белән бергә эшләргә туры килде. Ясәви, Рәхимҗан, Әхмәтсолтан һәм Нәзһә апа сабанчылар өчен иң яраткан кешеләр иде. Шуңа күрә яшьләр сабанчы булып һәрвакыт аларда эшләргә тырышты. Ул чакта трактор бригадасы бригадирлары булып Миңнемөхәммәт Кадраев һәм Шәрифҗан Фәтхелбаянов эшли иде. Ул “комсомол-яшьләр бригадасы” дип атала иде. Анда бер генә өлкән кеше – фронтовик Әсхәт абзый Галиев булды, ул соңыннан бригадир ярдәмчесе, механик һәм тәэминатчы булып эшләде. Бригада район алдынгылары слетында катнашты. Кифая апа, Нәзһә апа, Миңнемөхәммәт абый һәм Шәрифҗан алдынгыларның зона слетында катнашты.

МТСта курсларда кадрлар әзерләүне дәвам иттеләр. Сугыштан соң сәнәгать яңа тракторлар чыгара башлады. “ХТЗ” һәм “У2” урынына яңа “МТЗ-2” тракторы кайтты, аларның руле артына Каләмдар Сәхапов һәм Фәһим Миңнеәхмәтов утырдылар.

“Нати” һәм “ХТЗ-2” тракторларында эшләүчеләрнең газаплары турында ишетеп кенә калмыйча, үземә дә эшләргә туры килде. “Нати” тракторы керосин белән эшли иде. Сталинград заводы чыгарган бу тракторларда суны өстәмә ягулы китеп файдалану өчен су баклары бар иде. Бу тракторда Миңнемөхәммәт Кадраев эшләгән. Билгеле булуынча, җылынганнан соң двигатель яхшы эшли башлый. Ул вакытта карбюраторга эләккән ягулык коллекторындагы су парга әверелә, ул, үз чиратында, керосин белән бергә цилиндрга керә, анда водород катнашмасы хасыйл була. “Тракторның егәрлеге шундук арта иде”, – дип искә ала Миңнемөхәммәт Кадраев. Бу тракторларның бернинди дә уңайлыклары юк. Баш өстендә күләгә ясау өчен ярты кабина, ә тәгәрмәчле “У-2”дәтимер утыргыч кына бар.

Сабанчылар булып 13-15 яшьлек малайлар эшләде. Җиденче сыйныфны тәмамлаганнан соң укуларын Яркәй яки Дөмәйдә дәвам итүчеләр бик аз иде. Әтиләре булган укучылар уку өчен түләде. Ул елларда кешеләр колхозда хезмәт көне, ягъни таякка эшләде. Бер хезмәт көне өчен бер таяк куйдылар. Шуңа күрә яз көне малайлар сабанчы булырга омтылды, соңыннан алар вакытлыча эшләүчеләр итеп рәсмиләштерелде, аларның эше өчен хезмәт хакы бирелде.

Сабанчы эше җиңел түгел. Сөрү тагы да авыррак иде. Аларның, “ДТ-54”неке кебек, гидросистемасы да, автоматы да булмаган. Пар сукалаганда сабаннар яхшы көйләнгән булырга тиеш. Кишәрлек башында без, күтәргеч тоткасын 16 тапкыр әйләндереп, сабанны күтәрәбез. Төшергәндә дә 16 тапкыр кире якка борабыз. Әгәр 1-2 әйләнешкә ялгышсаң, сабан җиргә кермәячәк, яки шулкадәр тирәнгә төшеп китәчәк ки, хәтта трактор тарта алмаячак.

“Нати” тракторының тагын бер кимчелеге су проблемасы: я радиатор ага, я двигательдәгесе кайнап чыга. Шуңа күрә кишәрлек башында һәм азагында сулы мичкәләр торырга тиеш.

“ДТ” тракторы белән эшләүче сабанчыларга җиңелрәк иде. Барлык малайларда сабанчы була алмады. Ата-аналар тракторчы белән алдан сөйләшеп куя иде. Тракторчыларның сабанчылар белән эшләве 1980 ел башына кадәр дәвам итте. Алардан соңрак механизаторлар, җитәкчеләр чыкты.

Сабанчыларга даими хезмәт хакы түлиләр иде. Трактор бригадасында учетчик булып эшләгән Хәнәфи абзый Сакаев ай саен безгә 15-20 сум акча өләште. Колхозчылар бер тиен дә алмаганда бу бик зур сумма иде. Хәнәфи абзый бригада да хисапчы булып озак эшләде, аннары звено җитәкчесе булды. Механизаторларның бөтен хезмәт хакын төгәл исәпкә алып барды. Шуңа күрә ул тракторчылар, комбайнчылар,сабанчылар һәм бригаданың башка әгъзалары арасында зур абруй казанды.

Әгәр тагын бер мәсьәләне искә алмасам, механизаторлар белән эшләү темасы тулысынча яктыртылмаячак. Сүз кырда эшләүчеләрне ашату турында бара. Элек көндез механизаторларны ашатуны киң кулландылар, әгәр кырда төн кунып эшләсәләр, иртәнге ашны да әзерләделәр. Пешекчеләр булып Зәмзәмия Сәетгәрәева, Нурисафа Миңнуллина, Шәһидә Салихова эшләде. Хәзер, мөгаен, беркем дә алар урынында эшләргә риза булмас иде. Шулпа, ботка пешереп, көянтә асып, җир читендәге басуга алып барырга кирәк. Бер кулында тәлинкәләр, кружкалар, икенче кулында – ипи. Чокырлар, калкулыклараша да үтәргә кирәк. Алар машина да үтә алмаган җирдән үтте һәм барчасының да тамагын туйдырды.

Рим НӘБИУЛЛИН. Рсай авылы.