Дуслар белән миңа бәхет елмайды

Үзенең оештыру сәләте аркасында ул Башкортстанның нефть чыгару тарихына «Башнефть» берләшмәсе составында нефть һәм газ чыгару идарәсе җитәкчесе буларак кереп кала. Өч дистә ел! Советлар Союзы Коммунистлар партиясенең Башкортстан өлкә комитеты, Нефть сәнәгате министрлыгы, СССР Дәүләт планының югары кабинетларына керә алганлыктан, ул республикада нефть чыгару мәсьәләләрен хәл итүдә генә түгел, ә үзе җитәкләгән «Чакмагышнефть» нефть-газ чыгару идарәсе кара алтын чыгарган районнарда аграр секторны, социаль һәм коммуналь инфраструктураны үстерүгә дә ярдәм итә. Ил өчен хәлиткеч Советлар Союзы Коммунистлар партиясенең XXVIII съезды делегаты, өч тапкыр Башкортстан Республикасы Дәүләт Җыелышы-Корылтай депутаты итеп сайлана.

Төбәктә абруйлы, ләкин халык алдына чыгарга омтылмаган кешенең биографиясеннән аз билгеле фактлар – безнең интервьюда.

–Флүр Хәким улы, сез авылда тугансыз һәм балачагыгыз сәнәгать үзәкләреннән еракта узган. Язмыш сезне бу тармакка ничек китерде?

– Мин мәктәптә укыганда Илеш районында разведка бораулаулары барлыкка килә башлады. Шуңа күрә, нефтьнең нәрсә икәнен һәм аны ничек чыгаруларын мин үсмер чакта ук белә идем.

Сугыш башлану белән әтиебезне югалттык, авыр вакытлар булды. Мәктәптә укыганда колхозда эшли башларга туры килде. Берничә елдан соң басуда һәм фермада эшләү шулкадәр гадәти булып китте ки, хәтта башка киләчәкне күз алдына да китерә алмадым. Шуңа күрә аттестатны тантаналы тапшыруга бармадым да. Ул артык булып күренде. Җәй көне авыл кешесенең эше күп, ә укуны дәвам итәргә планнар юк иде.

Олы тормыш башлануын, ә колхозның акча бирмәвен аңлау урып-җыю эшләре тәмамланганнан соң барлыкка килде. Дустым белән аттестатны алдык та, Уфага киттек. Сантехучилищеның кабул итү комиссиясендә безгә документларны кире бирделәр дә: «Сезгә монда түгел. Институтка бирегез», – диделәр. Институтларда ул вакытка укулар башланган иде инде. Югары уку йортына укырга керүне бер елга кичектердек. Туган якларга кайткач, күрше авылда сейсморазведка эше тәмамлануын белдем. Партиягә каравылчы булып, соңрак – Арлан яткылыкларының Южарлан мәйданына керә торган юллар төзи башлаган юлчыларга балта остасы булып урнаштым. Ә җәй көне тагын Уфага киттем. Документларны нефть институтына бирдем. Югары уку йортын сайлауда стипендия төп фактор булды. Нефть институтында ул югарырак иде. Әнигә колхозда язылган хезмәт көннәре минем укуымны күтәрә алмаячагын аңлый идем. Үземә генә ышанырга туры килде.

– Димәк, көндез укый, ә төнлә эшли торган студент турындагы гадәттәге күзаллау сезнең турындамы?

– Үземә генә яшәргә түгел, әнигә дә ярдәм итәргә кирәк иде. Төннәрен химия заводына килгән вагоннарны бушаттым. Киемгә химия исе шулкадәр нык сеңеп кала иде ки, киемнәрне студентлар тулай торагының подвалында калдырырга туры килде. Бүлмәгә алып кермәдем.

– Ул елларда укырга кергәннәрнең күбесе рус теле белән бәйле проблемалар аркасында укуларын ташлап, туган авылларына кайтып киткән...

– Бу чыннан да шул заманның бәласе иде. Мине ул читләтеп үтте. 7нче сыйныфка кадәр туган авылым Ябалакта, Илеш районында, татар телендә, ә 8-10 сыйныфларны инде Андреевка урта мәктәбендә укыдым.

Андреевка – рус авылы. Мәктәп шулай ук рус телендә иде. Ләкин мин аңа рус әдәбиятын өйрәткәне өчен генә рәхмәтле түгел. Сугыш елларында Андреевкага Ленинградтан укытучыларны эвакуацияләделәр. Хәзер аңлавымча, алар бик көчле белгечләр булган. Институтка керү имтиханнарын проблемаларсыз тапшыра алуым – аларның казанышы. Минем мәктәптән тыш өстәмә шөгыльләнергә мөмкинлегем булмады: дәресләрдән соң колхозда эшләдем, ә кичен өйдә эш көтә иде: малтуарны ашатырга, сарайны чистартырга, утын ярырга, су ташырга, җәй көннәрендә печән, утын әзерләү өстәлә...

– Югары уку йортын тәмамлаганнан соң беренче эш көнегезне хәтерлисезме?

– Юк. Мөгаен, чөнки ул вакытка нефть чыгару да, бүлү буенча җибәргән «Чакмагышнефть» коллективы да минем өчен ниндидер яңалык булмагандыр. Уку елларында ук нефть промыселы идарәсендә производство практикасын үттем. Шуңа күрә, институтны тәмамлап кайткач, мине шунда ук скважиналарны җир асты ремонтлау мастеры итеп алдылар, 2 айдан соң нефть-газ чыгару мастеры итеп күчерделәр, шул ук елны участокны җитәкләүне ышанып тапшырдылар. Аннары башка вазифалар булды һәм 1975 елда нефть-газ чыгару идарәсе начальнигы булдым.

Ә менә СССР Нефть сәнәгате министрлыгының Мәскәүдәге активына беренче сәфәр хәтердә якты эз калдырды. Беренчедән, чөнки бу министрлык тарихында илнең иң зур чыгару предприятиеләренең төп җитәкчеләрен чакырган беренче актив иде. Башкортстаннан делегация составына «Башнефть» берләшмәсенең генераль директоры Константин Иосифович Коваленко, Советлар Союзы Коммунистлар партиясе өлкә комитетының нефть бүлеге мөдире Юнир Зөфәр улы Зәйнетдинов, «Туймазынефть» нефть промыселы идарәсе начальнигы Василий Иванович Кривошеев һәм предприятиедә озак еллар эшләгән ике Социалистик Хезмәт Герое керде. Чал чәчле җитәкчеләрнең шундый зур делегациясенә мине ни сәбәпле керткәннәрен әле һаман да аңлый алмыйм. Ул вакытта миңа 24 яшь иде – «Чакмагышнефть»тә ике ел да эшләмәгән егет! Ләкин нәкъ менә шушы сәфәрдә җитештерү проблемаларын яшерен рәвештә хәл итүнең беренче дәресен алдым. Рәсми чаралар арасындагы тәнәфесләрдә җитәкчеләр, безнең промыселларда җитмәгән материалларны һәм комплектлаучы детальләрне юллап, министрлыкның югары түрәләре кабинетлары буйлап йөрделәр. Минем өчен бу кыйммәтле тәҗрибә булды. Соңрак, «Чакмагышнефть» нефть һәм газ чыгару идарәсен җитәкләгәндә, миңа да шуны ук эшләргә туры килде. Ләкин без нефть чыгарган районнарда зур сәнәгать предприятиеләре аз булуын, өлкә комитетының, республика, союз министрлыкларының югары кабинетларына керү мөмкинлеге булган җитәкчеләрнең административ ресурсы җитәрлек булуын исәпкә алсак, миңа еш кына «Чакмагышнефть» нефть-газ чыгару идарәсенең генә түгел, ә районнарның да мәнфәгатьләрен якларга, аларга бюджеттан финанслау һәм ресурслар юлларга туры килде.

– Сез 30 ел дәвамында нефть һәм газ чыгару идарәсе начальнигы вазифасында эшләдегез – бу «Башнефть» тарихында башка беркем дә эшләмәгән кадәр озак. Көчне каян алдыгыз?

– Хезмәттән. Сәламәтлекне миңа әти-әнием бүләк итте, чыдамлыгым исә балачактагы авыр физик хезмәт нәтиҗәсе. Йөкләнешләргә чыдамлык – мөһим фактор, ләкин төп фактор түгел, чөнки нефть чыгару – ул барыбер коллектив хезмәт. Миңа тирә-юньдәге кешеләр белән бәхет елмайды. Хезмәт юлымның башында яхшы остазларым, ә белгеч буларак аякка баскач, янәшәмдә һәрвакыт битараф булмаган, үз эшләрен ничек булса шулай түгел, ә күңелләрен салып башкаручы кешеләр бар иде. Хәзер дә, белүемчә, коллективта очраклы һәм битараф кешеләр юк. Чөнки «Башнефть-Добыча»ның Чакмагыш нефть һәм газ чыгару төбәгенә «Цифрлы яткылык» дигән масштаблы инновацион проектының тәҗрибә-сәнәгать сынауларын үткәрүне ышанып тапшыруы очраклы түгел, бу проект, бәлки, «Башнефть»нең генә түгел, ә гомумән тармакның да киләчәген билгеләр. Чөнки беләләр: бу җирләрдә хезмәт сөючән халык. Монда сынатмаслар!

– Балачакта авыр хезмәт сезнең өчен – мәҗбүри, актив яшьтә җаваплылык булган, әмма 2005 елдан сез лаеклы ялда. Ял итә алдыгызмы?

– Әгәр 2005 елда бөтенләй ялга киткән булсам, күптән инде симереп беткән булыр идем. Ялкаулык һәм эшсезлек – деградациягә юл.

Әгәр Дүртөйле сәнәгать үзәге булса, мин, мөгаен, сәнәгатьтә күңелемә хуш килгән җиңелрәк эш табар идем... Әмма монда аграр сектор үсеш алган, шуңа күрә фермер хуҗалыгы булдырдым. Ашлык, терлек азыгы үстердем, буа тоттым... Хәзер яшем аркасында берничә юнәлешне үстерергә көч җитми инде. Умарталык кына калды.

– Зурмы?

– Кырыкка якын умарта оясы. Һәм 15 сутыйлык кечкенә генә өй янындагы участокны да үзем эшкәртәм.

– Үткәннәргә карап, тормышта башкарган эшләрегезне анализлап, нинди инициативаларны ешрак искә төшерәсез? Нәрсә белән горурланасыз? Нәрсә өчен үкенәсез?

– Проектлар күп булды. Минем өчен иң яктыларыннан берсе – икенче промыселны җитәкләгән вакытымда үткәргән автоматлаштыру. Барлык нефть һәм газ чыгару идарәләре башлыклары да җитештерү процессларын масштаблы автоматлаштыруны нәкъ менә алар башлап җибәргән дип саныйлар иде, ләкин мин шуны исбатлыйм: без беренчеләрдән булып, 600дән артык скважинаны бердәм системага берләштереп, промыселны комплекслы автоматлаштырдык.

Комплекслы бригадалар – эшчәнлекнең нәтиҗәлелеген арттыруда, бу сүзне кулланудан куркмыйм, алга китеш ясарга мөмкинлек биргән тагын бер инициатива. Бригаданың барлык әгъзалары төрле һөнәрләргә өйрәтелгән һәм бер-берсен алыштыралар иде. Бу тәҗрибә соңыннан СССР Нефть сәнәгате министрлыгында узган бөтенсоюз киңәшмәләренә берничә тапкыр каралды, башка нефть чыгаручы предприятиеләре өчен үрнәк итеп куелды.

Суны агызу корылмалары, хәзерге вакытта Русиядә нефть чыгарыла торган барлык җирдә дә киң таралган, бу «Чакмагышнефть» рационализаторларының уйлап чыгарган идеясе. Мондый корылмаларның барлыкка килүен тармакның технологик революциясе дип атар идем.Бу мактану түгел. Тәҗрибә алмашу программалары буенча СССР Нефть сәнәгате министрлыгы «Чакмагышнефть»кә даими рәвештә Советлар Союзының барлык почмакларыннан, Кытайдан, Һиндстаннан, Кубадан делегацияләр җибәрә иде. Ә менә, әгәр дә мәсьәләне производствоны үстерүгә караганда киңрәк алсак һәм без барыбыз да илнең иминлеген, кешеләрнең тормыш сыйфатын яхшырту өчен эшләвебездән чыгып карасак, нефтьчеләрнең Ватан өчен бик күп эшләр башкарганын аңлау миңа шатлык китерә. Совет елларында республиканың нефть чыгарыла торган шәһәрләрендә һәм районнарында бөтен транспорт һәм социаль инфраструктура диярлек – юллар, дәваханәләр, мәдәният йортлары, балалар бакчалары һәм башка бик күп нәрсәләр – «Башнефть» берләшмәсенең нефть-газ чыгару идарәләре тарафыннан төзелгән. «Чакмагышнефть»тә читтә калмады.

– Сезнең өегездә баскычтан менгәнче, мөселманнар өчен традицион булган: «Бисмилләһи-рахмани-рәхим...» дип Аллаһыга мөрәҗәгать итүегезгә шаһит булдым. Сез динле кешеме?

– Мин үземне көн саен намазга басучы, тирән динле кеше дип әйтә алмыйм. Совет чорында үстем, ул вакытта атеизм тагылды. Бүген дингә катнашымны ачыктаначык күрсәтә алмыйм, чөнки бу хәзер модага керде. Ләкин мин игелек, шәфкатьлелек, үзара ярдәмләшү, бер-береңне хөрмәт итү тантанасына ышанам һәм изге китапларда язылган төп әмерләрне тулысынча уртаклашам. Бу кешеләр арасындагы мөнәсәбәтләрдә иҗади башлангычны билгеләүче төп фундамент. Аларсыз тормышта гармониягә ирешеп булмый.

– Вакытыгыз өчен рәхмәт. Якыннарыгыз белән мөнәсәбәтләрдә гармония, сәламәтлек телибез һәм тагын бер тапкыр юбилеегыз белән!

Әңгәмәне Альберт МИҢНЕГАЛИЕВ оештырды. Уфа шәһәре.